این نیایشگاه توسط اونتاش گال (پیرامون ۱۲۵۰ پ.م.)، پادشاه بزرگ عیلام، و برای ستایش ایزد اینشوشیناک، نگهبان شهر شوش، ساخته شده است.
مکان جغرافیایی زیگورات (معبد هرمی‌شکل چند طبقه) چغازنبیل در ۴۵ کیلومتری جنوب شهر شوش در نزدیکی منطقه باستانی هفت تپه می‌باشد. (در محور اصلی شوش به اهواز) بلندی آغازین آن ۵۲ متر و ۵ طبقه بوده است. امروزه ارتفاع آن ۲۵ متر و تنها ۲ طبقه و نیم از آن باقی مانده است.

«چغازنبیل» که نام باستانی این بنا بشمار می‌آید، واژه‌ای محلی و مرکب از دو واژه چُغا (به معنای تپه در زبان لری) و زنبیل است که اشاره ای است به مکان معبد که سابقا تپه بوده و آن را به زنبیل واژگون تشبیه می‌کردند. این مکان نزد باستانشناسان به دوراونتَش معروف است که به معنای دژِ اونتش است. اونتاش گال پادشاه عیلامی است که دستور ساخت این شهر مذهبی را داده است. بنای چغازنبیل در میانه این شهر واقع شده است و مرتفع‌ترین بخش آن است.

چغازنبیل جزوه معدود بناهای ایرانی است که در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. ضمناً در بعضی از کتب تاریخی نام قدیمی ‌شوش، چغازنبیل نامیده شده است.

کاخ آپادانا یا کاخ  بار داریوشو خشایارشا یکی از کاخ‌های اندرونی تخت جمشید است. این کاخ مشتمل است بر یک تالار چهارگوش مرکزی با 36ستون و سه ایوان در جهت‌های شمال، شرق و غرب (هر یک با 12 ستون) و چهار برج در چهار گوشه بیرونی تالار و یک رشته اتاق نگهبانی که در جنوب آن قرار دارند. بنای کاخ آپادانا به دست داریوش بزرگ آغاز شد و در زمان خشایارشا به تکمیل گردید. سطح این کاخ حدود سه متر از کف حیاط آپادانا و کف دروازه همه کشورها(دروازه ملل) بلندتر ساخته شده‌است.

کاخ آپادانای تخت‌جمشید، در بیشتر قسمت‌ها متکی بر سنگ تنه کوه‌است. برای رفتن به درون این کاخ دو پلکان دو طرفی، یکی در سمت شمال چسبیده به ایوان شمالی و یکی در سمت مشرق و متصل به ایوان شرقی درست کرده‌اند. دیوارهای این پلکان‌ها و پیش بست‌شان مزین به نقوش و کتیبه‌های باشکوهی است. از 72 ستونی که روزی سقف آپادانا و ایوان‌هایش را برپا می‌داشته‌اند، امروز تنها 14 عدد برپا است که یکی از آنها (در شمال شرقی ایوان شرق) بازسازی شده‌است. اما بنا بر روایات گردشگران اروپایی و نگاره‌هایی که از تخت‌جمشید کشیده‌اند می‌توان استنباط کرد که در سال 1619 میلادی هنوز 20 ستون برپا بوده‌است و این تعداد در سالهای 1627 میلادی به 19، در 1677 میلادی به 18، در 1694 میلادی به 17، در1787 میلادی به 15 و در سال 1841 میلادی به 13 عدد کاهش یافته که از آن تاریخ به بعد، دیگر ستونی فرو نیفتاده‌است.

بنا بر نظرات باستان‌شناسان و گردشگران بزرگترین و با شکوه‌ترین کاخ داریوش آپادانا بوده‌است که بنایش درحدود 515 پیش از میلاد آغاز شد و تکمیل آن سی سال به طول انجامید، تالار مرکزی آپادانا مربع شکل (60/5متر در 60/5) است و 6 ردیف ستون 6 تایی سقف آن را با بلندایی بیش از 20 متر نگهداری می‌کرده‌است. مجموع ستون‌های سه ایوان آپادانا 36 به علاوه ستون‌های تالار72 عدد بوده و همین وضع در کاخ آپادانای داریوش در شوش هم مشاهده می‌شود. بزرگی تالار مرکزی آپادانا آن مقدار بوده‌است که گنجایش پذیرایی از 10000 میهمان را داشته‌ باشد. ستون‌های تالار مرکزی آپادانا در بلندا و طرح درست مانند ستون‌های ایوان شمالی است، یعنی هر ستون مرکب است از سرستون گاو دوسر و گل و بوته زیر آن و ساقه استوانه‌ای شیاردار و فقط شکل زیر ستون آنها با هم فرق دارد، یعنی به جای اینکه زنگوله‌ایی باشد، متشکل از دو قطعه سنگ مکعبی شکل است، که سنگ کوچکتر برفراز سنگ بزرگ‌تر (جمعاً به ارتفاع 155 سانتی‌متر) استوار شده‌است. سقف وسیع و سنگین تالار بر روی الوارهای سنگین، از چوب سدر و یا سرو، استوار بوده و برای آنکه باران، بام را خراب نکند، درون دیوارهای خشتی، راه‌آبهای قائم با آجر و ملاط قیر ساخته‌اند که آب باران را به مجاری زیرزمینی، که از زیر آپادانا می‌گذشته، میرسانیده‌است. دیوارهای تالار مرکزی آپادانا همه به پهنای 5/32 متر و از خشت خام بوده‌است. خشت‌ها را به اندازة 33 در 33 و با ضخامت 13 سانتی‌متر ساخته و با ملاط گل و آهک بهم چسبانیده‌اند، روی دیوارها لایه‌ایی از گل و گچ، به پهنای 5 سانتی‌متر و روی آن را با لایه‌ایی از گچ سبز خاکستری رنگ پوشانده‌اند. رنگ دیوارهای کاخ‌ها در همه‌ جا چنین بوده و در همه قسمت‌های آپادانا کف را با ملاط گچ و گل، به ضخامت 3 تا 5 سانتی‌متر اندوده و روی آن را با فرشی از گچ سبز خاکستری پوشانده بوده‌اند.به سیله دو درگاه قرینه، تالار مرکزی آپادانا به ایوان‌های غربی و شرقی می‌پیوسته‌است. دیوارهای این قسمت از خشت و آجر بوده‌اند. کف درگاه‌های دوگانه‌ای که در دیوار شمالی قرار داشته ورودی‌های اصلی کاخ محسوب می‌شده‌اند و قسمتی از دیوارهای‌شان از سنگ بوده‌است. در اینجا اثری از نقوش برجسته نیافته‌اند. درها را که در حدود 15 متر بلندی داشته، به احتمال زیاد بصورت دو لنگه و مجهز به درهای کوچک‌تر می‌ساخته‌اند. جنس آنها احتمالاً از چوب سرو یا سدر بوده و روی‌شان را روکشی از زر می‌پوشانده‌است.

در نقشه اولیه تخت جمشید جهت ورود به صفه بایستى از سمت جنوب و از طریق پلکانى که در آن سمت ساخته شده بود گذشت. با تکمیل تچر و آپادانا ، خشایارشا که طرح توسعه جدیدى در سر مى‌پروراند دستور داد که پلکان جدیدى در سمت غربى صفه رو به دشت حاصلخیز و سرسبز مجاور ساخته شود.

پلکان ورودى تخت جمشید (غرب صفه)

با ساخت پلکان ورودى جدید و بسته شدن پلکان قدیم مساحت بسیار زیادى در سمت جنوبى آپادانا و غرب خزانه آزاد و آماده ساخت و ساز شد و این سطح همان مکانى است که بعد از آن تقریبا به طور کامل توسط خشایارشا ساخته شد.

پلکان جدید دو سویه بود و از هر سو با یک پاگرد به سمت بالا برمى ‌گردد. تعداد پله ها از هر سو در حال حاضر ۱۱۰ پله است. دیواره پلکان از سنگ هاى صاف تشکیل شده که کنگره هاى زیادى بالاى دیوار آن را تزیین مى‌کند.

با ساخت پلکان جدید ، هر کسى که از پلکان بالا مى‌آمد وقتى به روى صفه مى‌رسید در سمت شرقى ، یک فضاى باز منتهى به کوه را مشاهده مى‌کرد که منظره‌اى زیبا نبود. لذا خشایارشا دستور داد تا در فضاى ورودى بالاى پلکان یک تالار ورودى ساختند. این بنا یک تالار مربع شکل است که طول اصلاع آن حدود ۲۵ متر است بنابراین مساحت کل بنا حدود ۶۲۵ مترمربع است. در فضاى داخلى تالار چهارستون وجود داشته که سقف آن را همراه با دیوارها بر روى خود نگه مى‌داشته است. در جبهه غربى و بر درگاه دو گاو بزرگ که سر و قسمتى از بدن آنها از دیوار بیرون آمده  بود به طرزى هنرمندانه ساخته شد. در جبهه شرقى نیز دو موجود با بدن گاو ، سر انسان و بال عقاب با همان عظمت ساخته شد. این که آیا درگاه جنوبى نیز چنین ساختارى داشته یا نه مشخص نیست. چون در این سمت بنا به طور کامل تخریب شده است. با توضیحات فوق مشخص است که این بنا سه دروازه داشته است که در سه جهت غربى ، شرقى و جنوبى آن قرار داشته است و در سمت شمالى نیز دیوارى به بلنداى تقریبى ۱۷ متر هم ارز ستون ها تا به سقف ساخته شده بود.

درگاه شرقى دروازه ملل

در حال حاضر چهار  کتیبه بر چهار دیواره باقیمانده درگاه‌هاى غربى و شرقى دیده مى‌شود که به سه زبان پارسى باستان ، عیلامى (ایلامى) و بابلى نوشته شده و در آن خشایارشا خود نام « دروازه همه سرزمین » را به این مکان داده است.
«…خشایارشا شاه گوید : به خواست اهورمزدا این دروازه همه سرزمین را من ساختم…

عبارتى را که خشایارشا در اینجا به کار برده است به لفظ پارسى باستان « دوورثیم ویس دهیوم » مى‌باشد که در واقع باید آن را « دروازه همه کشور (سرزمین) » معنى کرد. چون واژه « دهیوم »  به معنى سرزمین و کشور است و نکته مهم آن که مفرد است و به معنى « یک کشور ، یک سرزمین » و جمع نیست اما امروزه آن را دروازه ملل مى‌گویند که حقیقتا ترجمه اصلى عبارت نیست. معناى واقعى واژه در واقع به هدف اصلى ساخت تخت جمشید  که نمونه‌اى کوچک از سرزمین پهناور قلمرو هخامنشیان بود نزدیک تر است. از آنجا که هم داریوش و هم خشایارشا ، به طور سمبلیک تخت جمشید را یک ایران کوچک مى‌دانستند لذا خشایارشا دروازه تازه ساخت خود را که ورودى تخت جمشید بود به نام « دروازه همه کشور » یا « دروازه تمام سرزمین پارس » نامید.

با ساخت این دروازه هم یک نماد زیبا به نام تمام سرزمین پارس _ ایران _ و هم نماى زیبایى در چشم تازه واردین به وجود آمد. اما یک مشکل تازه نیز به وجود آمد و آن این که حال واردین به تخت جمشید وقتى از سمت جنوبى دروازه همه سرزمین به سوى آپادانا مى‌آمدند ، دیواره ایوان شمالى آپادانا سطحى صاف و ساده داشت. بنابراین خشایارشا دستور داد که نقش هاى ایوان شرقى _ اصطلاحا هدیه آورندگان _ را بر روى ایوان شمالى نیز حجارى کردند و بنابراین نماى شمالى آپادانا نیز از صورت ساده خود بیرون آمد. گرچه که به علت شتاب در این عمل زیبایى تصاویر جدید در حد و اندازه نقش هاى ایوان شرقى نبود و البته خود این کار تا حد زیادى از کاربرى اصلى آپادانا کاست. 

منبع:کتاب تحلیلی تاریخی ساخت تخت جمشید-نوشته:محمد کاظم توانگر زمین